Bilgi Çağı Radyo programı

Engeli aşmak

Günümüz teknolojisiyle engellilerin pek çok sorununu çözmek mümkün. Ancak bu teknolojilerin bütün engelliler tarafından aynı ölçüde kullanılmasının önünde bir takım engeller bulunuyor. Bunları üç ana başlığa indirgeyebiliriz: Bu tip teknolojilere yapılan yatırımların yetersizliği,  Teknolojik ilerlemelerin zaman alması ve Engellilere özel teknolojilerin oldukça pahalı olması.
Engeli aşmak

Son yıllarda gelişen teknolojiler çoğumuzun hayatını bir ölçüde kolaylaştırırken, kimilerinin hayatlarını büyük ölçüde değiştiriyor. Kısa mesaj teknolojisi, ses algılayıcı teknolojiler, görüntülü konuşma ve benzeri teknolojileri pek çok insan bilgi alışverişinde bulunmak için ve eğlence amaçlı kullanıyor. Ancak bu teknolojiler, engelli insanlarımızın yaşam kalitelerini artırabilecek pek çok yenilik sunuyor.

Günümüzde çok basit bir teknoloji haline dönüşen kısa mesaj servisleri, konuşma engelli insanların rahatça haberleşmesine olanak tanıyarak, engelliler için çok büyük bir soruna çözüm olabiliyor. İnternet üzerinden ses ve görüntü transferi (örneğin, Skype) ve 3-G gibi görüntülü konuşma imkanı sunan teknolojilerdeki gelişmeler, aslında en çok engelli vatandaşlarımızı sevindirdi. Pek çoğumuz için lüks tüketim olan görüntülü konuşmanın, özellikle konuşma güçlüğü çeken insanlar için bir nevi ana ihtiyaç olduğunu kaçımız düşünmüştür. Bu basit örneklerin yanı sıra, günümüz teknolojisi engellilere özel pek çok ürün geliştiriyor. Bir kaç örnek sıralamak gerekirse:

-  Omuzdan aşağısı felçli olan engelli insanlar için hareket algılayıcı sensör. Bu sensörler engelli kişinin baş hareketlerini algılayarak, bilgisayarlardaki fare benzeri bir işlev görüyor. Bu ürünün daha da gelişmişi, göz (kapağı) hareketlerini algılayan sensörler. Bu teknoloji vasıtasıyla evdeki pek çok aygıtı sadece göz hareketleri ile kumanda etmek mümkün. Biraz daha düşünürsek, çok basit gibi görünen bu teknoloji, engelli insanların yaşamlarında devrim sayılabilecek değişikliklere imkan tanıyabilir: evdeki bütün elektronik aygıtların tek bir kumanda merkezine bağlandığını düşünelim. Kullanıcı gözleriyle ana bilgisayardaki imleci hareket ettirerek perdeleri açabilir, televizyonu veya müzik setini kumanda edebilir.

-  Konuşma algılayıcılar. IBM ve Apple gibi teknoloji öncüsü şirketler tarafından geliştirilen konuşmaları anında bilgisayar ekranına dökebilen araçlar mevcut (hatta ünlü fizikçi Stephen Hawking’in kullandığı şekilde daha gelişmiş aygıtlar da mevcut).

Günümüz teknolojisiyle bütün yukarıda sayılanları yapmak mümkün. Ancak bu teknolojilerin bütün engelliler tarafından aynı ölçüde kullanılmasının önünde bir takım engeller bulunuyor.

Bunları üç ana başlığa indirgeyebiliriz:

  • Bu tip teknolojilere yapılan yatırımların yetersizliği,
  • Teknolojik ilerlemelerin zaman alması
  • Engellilere özel teknolojilerin oldukça pahalı olması.

Son yıllarda engellilere özel teknolojiler üzerine çok büyük yatırım yapılıyor. Bu kadar nazik bir konu için “yatırım” kelimesini kullanmak belki pek hoş kaçmıyor. Ancak bu tür teknolojiler, neredeyse tamamıyla kar amacı güden işletmeler tarafından tasarlanıp pazarlanıyor. Ve her işletme gibi engellilere teknoloji üreten işletmeler de kar motivasyonu ile hareket ediyor. Özellikle gelişmiş ülkelerde, engellilere yönelik teknolojik ürünlerin sağlık sigortası kapsamında bulunması, bu teknolojiler için ayrı bir pazar yaratmış durumda. Engellilere yönelik teknolojilerin gelişmesinde devlet politikası, bu nedenle çok büyük önem taşıyor. Bu teknolojilerin geliştirilmesi sosyal sorumluluktur ve bu devlet için ana hareket noktasıdır. Sonuçta Türkiye, pek çok diğer devlet gibi sosyal devlettir ve vatandaşlarının yaşam kalitesini artırmakla mükelleftir. Engellilere özel teknolojiler, eksik yatırımdan diğer teknolojilere oranla daha çok etkilenmektedir. Devlet politikası ve sağlık sigortası sisteminin varlığı yatırımları dolaylı olarak desteklemektedir.  

Engellilere yönelik teknolojilerin bütün engellilere yayılmasının önündeki en büyük engel bence teknolojik gelişmenin kendisi. Teknolojik değişim, pek çok durumda zaman alıcı bir gelişmedir. Bir düşünün cep telefonunun hakikaten cebimize sığacak kadar küçülmesi yaklaşık 10 yıl aldı. Yeni teknolojiler pek çok insan için lüks tüketim olduğundan dolayı zaman kavramı önemini yitiriyor. Ancak engelli insanlarımızın hayatlarını koylaştıracak teknolojiler için beklemeye tahammülü yok. Yukarıda bahsettiğim dolaylı devlet desteği, burada da önemli bir unsur. Şu anda, bu teknolojileri geliştiren işletmelerin esas uğraşı, yukarıda bir kaç örneğini sıraladığım aygıtları küçülterek yaygın olarak kullanılan dizüstü bilgisayarlar ve cep telefonları gibi aygıtlara entegre etmek. Nano teknolojideki gelişmeler sayesinde belki on yıl içinde cep telefonu büyüklüğünde bir aleti, ses algılayıcı, sesi metne (ve metni sese) dönüştürücü ya da uzaktan kumanda olarak kullanmak mümkün olacak.  

Yaşamı kolaylaştıran teknolojik aygıtların engelliler tarafından yeterince kullanılamamasının göze batan nedeni tabii ki yüksek fiyat. Bu ürünler, hem yüksek Ar-Ge maliyetleri hem de kullanılan girdilerin yüksek fiyatlı olmasından dolayı şu an için pek çok tüketici için pahalı. Engelli insanların gelirlerinin, çalışma hayatına (gerektiği ölçüde) katılamaması dolayısıyla düşük olduğunu göz önünde bulundurunca sorun katlanıyor. Teknolojik gelişme, elbette ki bu ürünlerin fiyatlarını düşürecek. Ancak bu zamanla olacak bir şey. Bu noktada, parasal yardımlarla engellilere yönelik teknolojik ürünlerin fiyatını düşürüp kullanımı etkileyebilecek tek etken, devlet desteğidir.  

Her devletin ana amacı bütün engellilerin eşit düzeyde yararlanabileceği çözümler üretmektir. Türkiye maalesef bu konuda oldukça geri, daha doğrusu sorunlara ilgisiz. Kaldırımların bile tekerlekli sandalyeye uygun yapılamadığı bir ülkede, engelli teknolojiler konusunda politika önerisinde bulunmak ne kadar anlamlı bilemiyorum, ancak yine de basit örnekler verelim: Konuşma ve hatta görme engelliler için çok büyük kolaylık sağlayan yeni akıllı telefonları kullanan engelli vatandaşlarımız için ödeme ve vergi kolaylığı getirilemez mi? Böyle bir düzenleme yapmak çok zor olmasa gerek. Sonuçta önemli olan niyet. Akıllı telefonların pek çoğunda sesle komut sistemine benzer sistemler bulunuyor. Bunlar görme engelli vatandaşlar için kolaylık sağlayabilir. Yine benzer bir uygulama ile konuşma engelli insanlarımızdan kısa mesaj ücreti alınmayabilir. Bu örnekler çoğaltılabilir. Yukarıda bahsettiğim gibi, bütün mesele ilgi eksikliğini gidermek. Devlet, engellilerin sorunlarıyla gerçekten ilgilenirse ve gerçekten çözüm üretmek isterse, çözülemeyecek sorun olmadığı düşüncesindeyim.